Skip to content

Chương 25

TRỊNH RÚT VỀ THUẬN HÓA, TÂY SƠN  MẤT PHÚ YÊN, NGUYỄN CHÚA ĐẾN SÀI GÒN

      Dù Tây Sơn đang có mặt, nhưng trong thời điểm mùa thu 1775 nầy, trên danh nghĩa, quân Trịnh Lê đã làm chủ đến hết phần đất Phú Yên. Đây là thành công rực rỡ của Hoàng Ngũ Phúc, nhưng nó không kéo dài được lâu. Mưa lũ đến rất sớm. Những cơn gió chuyển mùa mang theo giá bấc từ đầu tháng chín. Bầu trời bắc Quảng Nam thấp và xám xịt. Mưa nguồn đổ xuống. Biển động. Lụt lớn trùm hết duyên hải Quảng Ngãi, Thăng Hoa, Đồng Dương và khắp duyên hải Điện Bàn. Gió chướng từ ngoài khơi cứ miệt mài thổi táp vào bờ. Nước bạc đục ngàu ứ lại suốt tháng 9 sang tháng 10 âm lịch. Chúng gây nên những cơn sốt và cơn tả kéo dài. Một cảm giác lạnh từ trong xương âm ỉ kéo ra, mà những người đang trải qua mới thấm thía. Ít nhiều ai cũng bị sốt, nhưng người ta có cảm tưởng những cơn hành hạ ấy đang dí theo đoàn quân phương bắc. Dù họ di chuyển tránh xa những vùng nước đọng, nhưng chúng vẫn đi theo. Họ phải cố gắng chống đỡ những cơn run rẩy đi kèm với những cơn tiêu chảy suốt ngày. Tưởng những phương thuốc nam có thể tiêu diệt được cơn bịnh, nhưng cái chết đã đến. Nhiều vùng thấp, người chết không có chỗ chôn. Cơn dịch tả không tránh khỏi, và nó lan nhanh vào giữa tháng 10. Người ta kháo nhau quân Trịnh đang bị trừng phạt của trời đất. Điều nầy làm thống soái Hoàng Ngũ Phúc xin lịnh chúa Trịnh Sâm rút quân về Thuận Hóa, dù tham tán Nguyễn Nghiễm và tùy quân tham biện Nguyễn Lệnh Tân cố xin giữ lại Quảng Nam.

      Khi được chúa Trịnh Sâm chuẩn y, thống soái Hoàng Ngũ Phúc ra lịnh toàn bộ đơn vị Lê – Trịnh về phía bắc đèo Hải Vân.  Khi vị thống soái họ Hoàng đến Phú Xuân, thì có sự thay đổi nhân sự từ phủ chúa gởi đến. Theo đó vị Việp quân công được lịnh triệu hồi trở về, binh quyền Thuận Hóa được giao cho Đoan quận công Bùi Thế Đạt và các thuộc tướng phụ tá. Riêng Hoàng Đình Bảo và thư ký Nguyễn Hữu Chỉnh cũng được theo về Đông Kinh cùng với vị lão tướng chủ soái của họ. Tưởng về gặp được chúa Sâm, nhưng tuổi già và mầm bịnh đã giết chết vị lão tướng ở dọc đường.

      Sự lui binh của nhà Trịnh sinh ra một Điện Bàn và một Thăng Hoa bị bỏ ngỏ. Những cựu thần nhà Nguyễn đang trốn lánh, tụ quân chiếm lấy địa bàn nầy. Nguyễn Phúc Quyền con trai thứ 14 của chúa Nguyễn Phúc Khoát lãnh đạo phong trào. Ông được người em Nguyễn Phúc Xuân và một thuộc hạ tên Trương Phước Tá làm tham mưu. Họ hoạt động từ khúc sông Quảng Huế dọc theo dòng Thu Bồn về Duy Xuyên.  Ở một nhánh khác cũng từ Quảng Huế dọc theo Vu Gia về Túy Loan, Đắc Ký, Giáng La. Qua những địa danh nầy, họ tạo tiếng vang về phía nam đến Đồng Dương và Bến Ván. Khắp phủ Điện Bàn và Thăng Hoa đều nghe nhà Nguyễn trở về. Điều nầy làm người ta tưởng quân phục quốc Nguyễn Phúc Quyền giành lại Quảng Nam trong nay mai. Tin được báo về Qui Nhơn. Nguyễn Nhạc ra lịnh Nguyễn Huệ giao Phú Yên cho Lý Tài để trở lại Tuy Viễn. Tại đây Nguyễn Huệ và Nguyễn Văn Duệ, một thuộc tướng bên nhà vợ của Nguyễn Nhạc, được lịnh lập đạo tinh binh đi tiêu diệt bọn Nguyễn Phúc Quyền. Bốn mươi lăm ngày sau Nguyễn Huệ dẹp tan lực lượng nầy, và giao cho Nguyễn Văn Duệ cai quản vùng bắc Quảng Nam. Đó là một ngày của tháng 11 năm 1775.

      Thời gian một tháng rưỡi hành quân của Nguyễn Huệ ở bên những nhánh Thu Bồn – Vu Gia, thì tình hình ở Phú Yên bỗng lật ngược. Nguyên Nguyễn Nhạc không muốn có sự trội nổi của phe phó thủ lãnh Nguyễn Thung từ ban đầu, nên Lý Tài luôn luôn bị canh chừng. Không nói ra, nhưng ở cuộc chiến nào, họ Lý cũng được Nguyễn Nhạc hoặc Nguyễn Huệ đi kèm. Sự sơ sót bỏ Lý Tài một mình ở Phú Yên đã tạo cơ hội cho họ Lý phản bội Tây Sơn. Không có chứng cớ nào nói Nguyễn Nhạc đã giết Nguyễn Thung trước đó, nhưng Lý Tài đánh hơi được sự nguy hiểm nếu tiếp tục đi theo với Tây Sơn.

      Đó là nguyên nhân để họ Lý hàng phục Tống Phước Hiệp qua vị thuyết khách Nguyễn Phúc Chí. Nguyễn Phúc Chí và Lý Tài biết nhau lúc Chí theo thế tử hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương về gặp Nguyễn Nhạc ở Hội An. Tuy là tù nhân, nhưng Chí được Lý Tài trọng nể vì đó là một vị hoàng thân quận công uyên bác và nhu mì. Nhờ Lý Tài, Tống Phước Hiệp từ Hòn Khói đưa quân chiếm lại Phú Yên hầu như không đổ máu. Rải rác chừng năm ba toán quân nhỏ trung thành với Tây Sơn đều bị tiêu diệt. Có người chạy lên Tà Lương mong núp bóng Châu Văn Tiếp, nhưng anh em họ Châu lúc nầy đã ủng hộ Tống Phước Hiệp. Đối với binh triều Nguyễn đây là sự thành công sau thất bại. Tình hình nầy được báo cáo về chúa Nguyễn Phúc Thuần ở Gia Định.  Phú Yên lập tức được tăng viện để đối đầu với sự trả đủa của Tây Sơn sẽ xảy ra. Họ tiên liệu như thế. Tham tán Trần Văn Thức được cử tới chịu trách nhiệm vùng giới tuyến nầy.

      Thời gian đã sang mùa đông năm 1775. Đó là lúc địa hình Đại Việt bị chia làm 3 không theo một văn kiện nào hết. Một: quân Trịnh dưới danh nghĩa nhà Lê từ biên bắc Lạng Sơn kéo dài tới đèo Hải Vân. Vùng Thuận Hóa mới chiếm hơn một năm nay không còn là vùng tàn phá sau chiến tranh, mà nay đã được bình định. Chúa Trịnh Sâm cắt phần đất nam Bố Chính tức từ Bố Trạch trở ra sông Gianh giao cho phủ Hà Hoa của thừa tuyên Nghệ An. Hà Hoa ôm cả đôi bờ sông Gianh, làm người ta tưởng chúa Sâm muốn xóa đi hình ảnh chia cắt từng trăm năm. Nhưng, thực tế vị chúa Trịnh thứ 9 nầy chỉ muốn cắt đôi Thuận Hóa để dễ trị. Ngoài Bùi Thế Đạt làm tân tổng trấn Thuận Hóa, chúa Sâm sai thêm hai văn thần Lê Qúi Đôn và Nguyễn Mậu Dĩnh vào giúp vị Đoan quận công nầy cai quản vùng đất mới. Đồng tiền miền bắc được đem vào xử dụng, và quan tổng trấn được lịnh lập một xưởng đúc tiền kẽm trong tháng giêng năm 1776. Đó là xưởng đúc tiền Cảnh Hưng Thuận Bảo bên bờ bắc sông Hương, mà người ta quen gọi nó là trường tiền. Trong lúc dần thay thế các loại tiền Đàng Trong trước đây, văn hóa Thăng Long cũng đi vào các phủ huyện ở Thuận Hóa. Đây là lúc Lê Qúi Đôn khởi viết Phủ Biên Tạp Lục mang tính phủ dụ vùng mới chiếm mà đương thời gọi là vùng biên địa. Và, đây cũng là lúc các nho sĩ Thuận Hóa có dịp đem lều chõng ra Thăng Long trở lại sau cả trăm năm đứt đoạn. Cống sĩ Trần Văn Kỷ đi thi hội năm mậu tuất 1778 là một ví dụ.

      Hai: phía nam đèo Hải Vân đến bắc đèo Cù Mông thuộc Tây Sơn, dù trên danh nghĩa Nguyễn Nhạc đã hàng Hoàng Ngũ Phúc. Cơn dịch vừa rồi đã làm quân Trịnh bỏ của chạy lấy người. Thời cuộc đã để lại một vùng bắc Quảng Nam điêu tàn sau chiến tranh và thiên tai. Nguyễn Nhạc gấp rút cứu trợ và tái thiết Điện Bàn và Thăng Hoa trong tinh thần huynh đệ kháng chiến. Thóc lúa dự trữ ở Tây Sơn thượng đạo được mang ra san sẻ trong lúc nầy. Những đội nữ binh của Phạm Thị Liên, Bùi Thị Xuân, Trần Thị Lan cũng ngày đêm đi đến các vùng dịch bệnh để cứu đói và săn sóc. Nhờ những chuyến về miền xuôi nầy, những mối tình chờ đợi đã đến khúc gút của thử thách. Trần Thị Lan về làm vợ Nguyễn Văn Tuyết, Trần Quang Diệu cưới Bùi Thị Xuân, Trương Văn Đa trở thành người rể lớn của Nguyễn Nhạc. Và, cả chánh thất họ Trần của lãnh tụ Tây Sơn cũng bằng lòng cho Y Dố về làm thiếp cho chồng mình. Đây là lúc người đàn bà Ba Na nầy tạo ra những cánh đồng thóc lúa bên bờ sông Ayun và sông Pa. Nếu những mối tình của các huynh đệ đến lúc chín muồi như thế, thì Nguyễn Huệ vẫn thả trôi lòng mình về hai ngả. Dù đã quyết định quên Thái An, nhưng hình bóng người con gái không muốn Huệ đi vào chiến tranh ấy vẫn cứ hiện về.  Huệ vẫn nhớ đến Thái An, khi thân ái bên Liên. Giữa Huệ và Liên dường như có một khoảng cách, mà Liên âm thầm chịu đựng và tha thứ. Nhiều lúc như thế Liên tự nhủ, chẳng lẽ mình không giữ được Huệ. Và, Liên đã không giữ được Huệ thật. Biến động dồn dập của mùa đông năm 1775 ấy đã kéo Huệ ra đi. Liên ở lại, lao vào những lần cứu trợ Quảng Nam một mình. Họ xa nhau. Phần đất nhỏ nhoi của vùng nước lũ Thăng Hoa – Đồng Dương không cầm chân được Huệ.

      Ba: từ nam đèo Cù Mông tức bắc Phú Yên đến Hà Tiên vẫn còn là đất của chúa Nguyễn Phúc Thuần. Nhớ lại. Tháng 4 năm 1775, chúa Thuần được Nguyễn Khoa Thuyên hộ giá từ Bình Khang vào nam. Vị chúa Nguyễn thứ chín nầy chọn Sài Gòn – Bến Nghé thay cho Phú Xuân. Sử nhà Nguyễn không nói chúa Nguyễn Phúc Thuần chọn nơi nào làm vương phủ trị, (có lẽ vẫn giữ ở dinh Điều Khiển) nhưng từ đây dinh Điều Khiển không còn quyền hạn như trước. Quan điều khiển Nguyễn Cửu Đàm chỉ còn là một vị quan ngoại tả đi theo bên chúa mà thôi. Triều đình chúa Nguyễn Phúc Thuần trực tiếp ban chiếu chỉ đến các dinh và trấn Hà Tiên. Mạc Thiên Tích lúc nầy đã được thăng lên tước quận công với chức đô đốc, người con trưởng Mạc Tử Dung được giữ chức tham tướng. Họ nhận lịnh trực tiếp từ chúa Thuần tiếp tục phục hồi Hà Tiên sau chiến tranh Việt Xiêm từ 3 năm trước. Vô hình trung Nguyễn Cửu Đàm bị mất quyền hạn. Khu vực dinh (nha) Điều Khiển giữa Sài Gòn và Bến Nghé chỉ còn một ngôi chợ mà người ta gọi theo tên dinh là chợ Điều Khiển, chứ dinh Điều Khiển nằm trong sự phối trí mới.  Trong lúc sự phối trí nầy chưa hoàn tất, thì tình hình Chân Lạp bất ổn. Thụt lùi về năm 1767 vua Chân Lạp Nặc Tôn tị nạn ở Cần Thơ được trở về Oudong làm vua dưới sự bảo hộ của Đàng Trong.  Đến năm 1771 vua thua cuộc Nặc Non (Ang Non II) được Xiêm ủng hộ trở về tranh quyền. Rối loạn ấy đưa đến một thỏa thuận Chân Lạp có hai vua, và một nhiếp chính: Nặc Non thân Xiêm làm vua nhất, đương kim Nặc Tôn thân Việt thụt xuống làm vua nhì, và Nặc Tam làm nhiếp chính. Hình thức hai vua một nhiếp chính là một trái khoáy không thể tồn tại lâu được. Cuối năm 1772, vua Nặc Non lừa thế giết cả vua nhì Nặc Tôn và nhiếp chính Nặc Tam. Chân Lạp chỉ còn duy nhất một vua để điều hành đất nước. Từ năm 1773 vua Nặc Non thấy chính quyền Đàng Trong bất ổn và chiến tranh, bằng tự ý bỏ những quan hệ cống nạp như trước. Dĩ nhiên điều nầy kéo dài đến sau khi chúa Nguyễn Phúc Thuần chạy vào Sài Gòn năm 1775.

      Khi lập được cơ sở ở Sài Gòn – Bến Nghé, chúa Nguyễn Phúc Thuần muốn giữ uy tín của một nước bảo hộ như trước. Tháng 3 năm 1776 vị chúa Nguyễn thứ chín nầy phong cho Nguyễn Ánh làm Chưởng sử tả dực mang quân qua Chân Lạp. Ánh lúc nầy mới 14 tuổi chỉ mang chức tiết chế danh dự, mọi sự đều do phó tiết chế Nguyễn Cửu Tuấn và chưởng cơ Trương Phước Thận điều động. Khi lực lượng Nguyễn Ánh còn ở Chân Lạp, thì đội trưởng Đỗ Thành Nhân nay đã được phong là Ngoại hữu tướng quân. Để có một đạo quân thân tín bảo vệ hoàng triều Nguyễn lúc bấy giờ, họ Đỗ thành lập một đội quân mới. Họ là những người được rút về từ những binh đội của quan Điều Khiển Nguyễn Cửu Đàm, hoặc những quân binh mới được tuyển chọn. Huỳnh Tường Đức và Lê Ban đều là cai cơ tại ngũ, Đỗ Ky và Đỗ Vàng là hai thanh niên tân tuyển là những ví dụ. Hận Tây Sơn từ những ngày chạy loạn ở Bến Ván – Thanh Chiêm – Liên Chữ, và suốt hành trình gian nan vượt biển,  Đỗ Thành Nhân quyết đối địch với đạo quân đã từng gây cho mình những khốn đốn đó. Đầu tháng 6 năm bính than 1776, Đông Sơn thành hình. Nó mang ý nghĩa đối ngược với Tây Sơn. Đây là đạo quân trung thành với chúa Nguyễn Phúc Thuần. Ít lâu sau Nguyễn Văn Thành, con của cai cơ Nguyễn Văn Hiền đã chết trong lần Nguyễn Huệ tập kích Phú Yên trong năm ngoái (1775), cũng gia nhập. Nói chung Đông Sơn gồm nhiều thành phần miền nam. Họ mau chóng thu phục những lưu dân hậu duệ của những tiền hiền khái phá.

Dù Nguyễn Nhạc mang danh hàng Trịnh
Dù Tây Sơn thu lại nhỏ hơn
So ra chẳng có riêng con đất
Mà chẳng nằm yên để ngậm hờn

Quân nhà Nguyễn thu về Hòn Khói
Thù Tây Sơn lừa đảo hôm qua
Thù quân nhà Trịnh dao khắc cốt
Giáp ngọ không quên hận nước nhà (1774)

Cõi tạo hóa không riêng nghiệt ngã
Trời không thương hay đất không dung
Tiết thu còn thiết lòng chinh phục
Mà mới sang đông Trịnh hãi hùng

Mưa cứ đổ trùng trùng tháng chín (1775)
Gió cứ săn và nước cứ dâng
Biển tràn lên đất mênh mông nước
Người chết chưa chôn hẹn mấy lần

Dân chí khổ quân đà chí khổ
Binh Trịnh về nước bạc theo chân
Họa trời khó biết lòng độ lượng
Người chịu tai ương chẳng biết lần

Hoàng Ngũ Phúc nhanh chân bỏ cuộc
Bỏ mơ xưa mà rút quân về
Đường qua kẻ Huế đời hạn hữu
Có biết sơn hà mãi nhiêu khê

Quan quận Việp không hề biết được
Đò sông Gianh thôi cắt hai miền
Hà Hoa đã nối hai Bố Chánh
Như thể hai bờ sạch oan khiên

Tiền được đúc đồng tiền kẽm mới
Thuộc Cảnh Hưng Thuận Bảo nhà Lê (1776)
Trường tiền nho nhỏ bên tả ngạn
Đứng ngắm Hương giang mãi chảy về

Những Nguyễn Nghiễm, Phan Phiên về bắc
Những quận Huy, Hữu Chỉnh cũng đi
Mai sau dời đổi bao khanh tướng
Số phận riêng ai chửa biết gì

Xứ Thuận Hóa đã thành đất bắc
Thành Phú Xuân hóa cổ tiền triều
Quảng Nam hậu chấn sau cơn lụt
Người đói bên đường đứng liêu xiêu

Tướng Nguyễn Nhạc điều binh thượng đạo
Về Thăng Hoa cứu trợ Đồng Dương
Bên thềm nhân ái Tây Sơn ấy
Có kẻ lăm le cuộc tranh cường

Nguyễn Phúc Quyền thân vương khởi nghĩa
Nối Duy Xuyên, Quảng Huế, Vu Gia
Sông Thu không gặp sông Bến Ván
Mà nước điêu linh khắp giang hà

Tình thế ấy Qui Nhơn vội vã
Cứu thiên tai cùng cứu nhân tai
Tây Sơn Nguyễn Huệ về lâm chiến
Suốt nửa mùa đông cuộc chiến dài (1775)

Tàn cuộc chiến Nguyễn Quyền tan tác
Tây Sơn buồn lại mất Phú Yên
Lý Tài hàng Nguyễn mà không nói
Nguyễn Huệ yêu ai chẳng hẹn nguyền

Riêng chúa Nguyễn về đâu buổi ấy
Đến Bình Khang chờ đợi điều chi
Mùa đông se sắt hồn lưu xứ (1775)
Đứng ngắm trùng dương chẳng thấy gì

Lòng chết lặng thê nhi cũng bỏ
Rời Bình Khang mà đến Sài Gòn
Chiều trông khói bếp vương trên lá
Bao nỗi quê nhà nỗi nước non

Dinh Điều Khiển vẫn còn son sắt
Những Trấn Biên, Phiên Trấn, Long Hồ
Hà Tiên hải đảo sau lưng Nguyễn
Một nửa sơn hà đẹp biết bao!

Nào Cửu Đàm thăng quan ngoại tả
Nào Thành Nhân ngoại hữu trấn quan
Nào ai tiết chế bình Chân ấy
Nguyễn Ánh tây chinh vượt tuyến ngàn

Chưởng tả dực Ánh vừa mười bốn
Tuổi thơ ngây sao đã cầm binh
Đồng thời gian ấy Đông Sơn lập (1776)
Gia Định lăn qua cuộc chuyển mình

<<  |  >>