Skip to content

Chương 21/10

LÊ TRUNG HƯNG
(1592 – 1789)

Đoạn mười

ĐÀNG NGOÀI:
THỜI KỲ QUYỀN TẬP NHẤT CỦA CHÚA TRỊNH

      Đàng Trong có những diễn tiến qua tới tận Lục Chân Lạp như thế, thì Đàng Ngoài có nhiều thay đổi chỉ xoay quanh trong triều đình. Nhớ lại năm 1705 vua Lê Hy Tông nhường ngôi cho con trai trưởng là thái tử Lê Duy Đường, tức vua Lê Dụ Tông. Nhà vua lúc đó đã 26 tuổi, nhưng không đủ uy lực như vua cha Lê Hy Tông của mình. Ông dần dần để lệ thuộc vào nhà Trịnh như nếp cũ. Năm 1709 chúa Trịnh Căn chết ở tuổi 76, và thế tư Trịnh Cương lên thay. Trịnh Cương vốn là cháu cố của Trịnh Căn, nhưng ông nội và cha đều chết sớm nên được lên ngôi chúa. Lúc lên ngôi chúa mới 23 tuổi, nhưng Trịnh Cương đã có cái mưu lược của kẻ cai trị. Ông nghiêm cấm các đại thần không được cậy quyền thế để lập trang ấp. Năm 1714 ông tự phong mình là Thượng sư An Vương. Năm 1718 ông lập ra lục phiên ở phủ chúa để thay cho tam phiên từ thời chúa Trịnh Tạc.

      Dưới quyền chúa Trịnh Cương, lục phiên điều hành cả “nước” Đàng Ngoài. Đầu năm 1723, trong việc cải tổ hành chánh, họ cắt 2 phủ Trường Yên và Thiên Quan của Sơn Nam nhập vào Thanh Hoa. Sang mùa xuân 1724 khai thông đường sông trên hai xứ Thanh – Nghệ, mà trước đó bị ứ trệ. Quân lính ở ba phủ Hà Trung, Thiệu Hóa và Tĩnh Gia thuộc Thanh Hoa là 3 đơn vị chính trong kế hoạch nầy.  Họ vừa giữ an ninh, vừa đào sông, vừa dẹp giặc cướp biển. Họ là những người lính tận tụy. Người ta đã gọi họ là lính Ưu Binh theo nghĩa giỏi giang và đa năng, hay là lính Tam Phủ theo nghĩa từ 3 phủ gốc. Đến mùa hè năm 1727 thì hầu như công việc đào sông ở miền phát tích hai nhà Lê Trịnh đã hoàn tất, phần lớn số lính ưu binh nầy được chuyển về Đông Kinh. Họ trở thành đạo quân phục vụ cho phủ chúa, và được nhiều biệt đãi. Lúc nầy nghĩa ưu binh còn có nghĩa là lính được ưu đãi nữa. Họ rất trung thành với chúa Trịnh Cương. Điều nầy như một lớp xi măng tô thêm cây cột họ Trịnh. Do vậy, Trịnh Cương quyết định chọn thái tử cho nhà Lê mà không hề thông qua ý kiến của vị vua đương nhiệm. Mùa hè 1727 Trịnh Cương lập Lê Duy Phường, con thứ của vua đương nhiệm Dụ Tông lên làm thái tử. Người con trưởng của nhà vua không có người mẹ họ Trịnh như người em, nên vẫn giữ tước quận công. Đó là quận công Lê Duy Tường.

      Công việc chọn trừ quân nầy cũng có chút điều tiếng, nhưng rồi cũng qua mau. Người ta đang đón mừng một tin vui. Đó là 40 dặm vuông biên cương ở Tuyên Quang được lấy lại. Tháng 4 năm 1728, nhà Thanh đồng ý trao trả cho nhà Lê. Nó là phần đất mà chúa Bầu Vũ Công Tuấn đã làm mất từ cuối thế kỷ trước. Dù đây là tài ba của Tả bộ thị lang Nguyễn Huy Nhuận và Tế tửu quốc tử giám Nguyễn Công Thái, nhưng chúa Trịnh Cương được ca tụng. Uy tín của ông càng lên, thì ông càng lấn quyền vua Lê. Tháng 4 năm 1729 ông ép vua Lê Dụ Tông lên làm thái thượng hoàng, nhường ngôi cho thái tử Lê Duy Phường. Ông Phường lên ngôi đặt niên hiệu Vĩnh Khánh, nhưng cũng chỉ làm vì như cha. Mọi việc trong triều đình đều được lục phiên của phủ Trịnh điều hành một cách thuần thục. Điều nầy giúp chúa Trịnh Cương rảnh rang . Ông thường đi tuần du dài ngày, và bắt đầu cho xây hành cung ở nhiều nơi. Đây là thời gian thong dong nhất của chúa Trịnh Cương, nhưng ông lại qua đời vào mùa đông năm 1729 ấy. Ông chết trên đường tuần du ở tuổi 43, trong khi vị thượng hoàng  nhà Lê 50 tuổi đang sống âm thầm ở điện Kiền Thọ. Kẻ quyền thần họ Trịnh chết, nhưng quyền lực từ nhà Trịnh vẫn không thay đổi. Ở điện Kiền Thọ, thượng hoàng Lê Dụ Tông đang nhìn đứa con thứ của mình làm vua bên một thế lực chúa Trịnh khác: Trịnh Giang.

      Trịnh Giang là con trưởng của Trịnh Cương. Ông nghiễm nhiên được tôn lên ngôi chúa ngay trong ngày đầu thọ tang cha. Ông được vua Vĩnh Khánh Lê Duy Phường phong làm Thống soái chính quốc Uy Nam vương từ lúc tang chế ấy. Thời của chúa Trịnh Giang có nhiều rối loạn cung đình. Tháng giêng năm 1731 thượng hoàng Lê Dụ Tông qua đời thầm lặng, không được mấy người quan tâm. Tháng 6 năm 1731 đại thần Bùi Sĩ Tiêm bị bãi chức vì trần tấu 10 điều cần sửa đổi. Tháng 8 năm 1732, Trịnh Giang phế vua Lê Duy Phường, và lấy ngôi vua trao lại cho Lê Duy Tường.  Vị tân đế có niên hiệu Long Đức, tức vua Lê Thuần Tông. Việc phế lập nầy trong Đại Việt Sử Ký Tục Biên (các sử thần nhà Trịnh viết dưới thời chúa Trịnh Sâm) cho rằng Trịnh Giang phát hiện vua Lê Duy Phường thông dâm với một ái thiếp còn son trẻ của tiên chúa Trịnh Cương. Vua Lê Duy Phường bị giáng xuống làm Hôn Đức công, và người mẹ Trịnh Thị Ngọc Trang bị giáng từ thái hậu xuống quận quân. Tháng 10 giáng chức một đại thần khác là Lê Anh Tuấn. Tháng 11 năm 1732 nầy đày đại thần Nguyễn Công Hãng lên trấn biên Tuyên Quang, nhưng Trịnh Giang vẫn không yên lòng. Ông Hãng là người đắc lực phò trì tiên chúa Trịnh Cương cả về nội trị và ngoại giao. Ông đã từng làm thái phó dạy cho Trịnh Giang, nhưng có ý can gián Trịnh Cương lập Trịnh Giang lên ngôi thế tử. Đó là lý do ông bị người học trò Uy Nam vương buộc uống thuốc độc ở Tuyên Quang. Vùng trấn nhậm cuối cùng nầy là nơi an nghỉ, cũng là nơi oan ức của đại thần Nguyễn Công Hãng trước cái tết nhâm thìn 1733.

      Tất cả những việc phế lập vua, và giáng giết quan đại thần làm mọi người khiếp sợ. Vua Long Đức Lê Duy Tường (Lê Thuần Tông) không có một tiếng nói nào trái ý chúa Trịnh Giang suốt ngày tháng làm vua của ông. Ba năm sau, tháng 4 năm 1735, nhà vua chết sau một cơn bịnh lúc 36 tuổi. Sự chọn lựa vị vua kế tiếp được chúa Trịnh Giang tính toán so đo giữa 2 vị: Thứ nhất, Lê Duy Diêu 18 tuổi con trai trưởng của vua Lê Thuần Tông. Thứ hai, Lê Duy Chấn 16 tuổi, em út của vua Lê Thuần Tông. Dù cả hai cũng chỉ để làm vì, nhưng Trịnh Giang chọn người nhỏ tuổi hơn. Lê Duy Chấn được đưa lên làm vua tức vua Lê Ý Tông. Trong năm 1735 nầy vua Lê Ý Tông yên ổn, nhưng một người khác bị giết chết. Đó là ông anh ruột của nhà vua, Hôn Đức công Lê Duy Phường. Điều nầy có thể cho hậu thế đánh giá khác về vị vua không có miếu hiệu nầy. Có thể ông đã từng chống lại chúa Trịnh Giang để đến nỗi bị vu oan là hoang dâm mà bị phế? Uy tín của ông vẫn còn trong những ngày tháng bị phế nên chúa Trịnh Giang mới giết đi?

      Sau khi giết và giáng một số đại thần, rồi giết luôn phế đế Lê Duy Phường, chúa Trịnh Giang thấy yên tâm. Ông bắt đầu xây chùa, và ăn chơi. Hai điều nầy dường như trái ngược, nhưng vẫn dễ xảy ra giữa đời thường. Quốc khố đổ vào đó, cộng với một Trịnh Giang chuyên quyền phế lập đã sinh ra biến loạn khắp xứ bắc hà. Phủ Phụng Thiên cũng không ngoại lệ. Trước tình thế ấy chúa Trịnh Giang phong Trịnh Doanh làm tiết chế quân đội. Vị chúa Trịnh thứ sáu nầy(*) kỳ vọng người em ruột của mình sẽ lập lại trật tự cho vương quyền phủ chúa của dòng họ Trịnh.

Nam như thế, ra sao đất bắc
Mấy đổi thay từ độ Dụ Tông
Trịnh Cương phủ chúa đời thứ sáu
Lê Trịnh bên nhau có thuận đồng

Nề nếp cũ chưa vừa ý chúa
Bỏ tam phiên lập mới lục phiên
Hỏi rằng cái buổi trung hưng ấy
Mấy kẻ phù Lê mấy kẻ hiền?

Giở sử cũ nhiều lần trách Trịnh
Nhưng vua Lê lại quá khiêm tài
Quyền vương phải sánh cùng ngang dọc
Một buổi trùng hưng không thấy ai

Chuyện phế lập kéo dài từ trước
Nên đời sau nối tiếp không cùng
Duy Tường mất thế ngôi thái tử
Con thứ ai người giữ đông cung

Lê Duy Phường con phi Ngọc Tráng
Được Trịnh Cương tấn lập hôm nao
Giữ ngôi thái tử như không giữ
Một sớm cưu mang tấm ngự bào

Vua Dụ Tông trở thành thái thượng
Chút niềm vui bên suốt niềm đau
Bốn mươi dặm bắc biên thùy bắc
Trả lại trời nam đỡ thẹn mày

Sau buổi ấy Trịnh Cương lại chết
Truyền cho con thế tử Trịnh Giang
Uy Nam một sớm thành bạo chúa
Đất bắc vờn lên sóng kinh hoàng

Biếm Sĩ Tiêm vì cầu sửa đổi
Phế Duy Phường vì tội “ô danh”
Giáng Anh Tuấn, giết thầy Công Hãng
Trấn Tuyên Quang chén thuốc đọan đành

Lập vua mới Duy Tường được chọn
Vốn trưởng huynh mà bị phế đi
Hôm nao mất thế ngôi thái tử
Nay được làm vua chỉ làm vì

Thế là thế nỗi đau như thế
Để ba năm vua lại băng hà
Thuần Tông đi mãi không vướng bận
Còn lại Lê triều nỗi xót xa

Người được chọn không là con trưởng
Mà Trịnh Giang đã chọn em vua
Em vua buổi ấy Lê Duy Chấn
Vương vị sang tay giống chuyện đùa

Lê Ý Tông vừa tròn mười sáu
Được làm vì chưa tới năm sau
Xử người anh ruột công Hôn Đức
Ai khéo bày ra thế cuộc này?

Hôn Đức chết Trịnh Giang đổ đốn
Dựng xây chùa làm chỗ vui chơi
Từ nay thủy bộ giao em kế
Vui thú truy hoan trọn tứ thời

____________________________________________

*Trong cách sắp xếp các vị chúa của nhà Trịnh, những người đọc như chúng ta vẫn chưa đồng nhất có nên gọi Trịnh Kiểm là vị chúa Trịnh thứ nhất hay không? Dù ông là người khai sáng ra giòng chúa Trịnh, nhưng trong đời ông chưa từng tự ý xưng vương hoặc ép vua Lê phong vương. Trước khi chết vào tháng 2 năm 1570, ông trao quyền tiết chế quân đội cho người con trưởng Trịnh Cối thì cũng không thể nói ông soán quyền nhà Lê. Riêng từ “chúa” thì không hề có trong đẳng cấp tôi thần ở nhà Lê trung hưng, nó chỉ là tiếng gọi tôn sùng dành cho một kẻ quyền thần. Do vậy, nếu gọi là chúa, thì nên gọi Trịnh Tùng là vị chúa Trịnh thứ nhất. Sau đó sẽ theo thứ tự truyền thừa ngôi vị nầy: Tráng, Tạc, Căn, Cương, Giang, Doanh, Sâm, Cán, Khải, Bồng. Theo cách nhìn nầy, gọi Trịnh Giang là vị chúa Trịnh thứ 6 vậy.


<<  |  >>